Biến "gánh nặng" phát triển bền vững thành lợi thế cạnh tranh toàn cầu cho doanh nghiệp Việt

Trước sức ép của biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên và yêu cầu ngày càng cao từ người tiêu dùng, đặc biệt ở các thị trường xuất khẩu lớn như châu Âu, Hoa Kỳ hay Nhật Bản, phát triển bền vững và tăng trưởng xanh đã trở thành xu thế tất yếu trên toàn cầu. Đây không chỉ là cam kết của các quốc gia mà còn là yêu cầu trực tiếp với doanh nghiệp, buộc họ phải đổi mới mô hình sản xuất – kinh doanh để vừa đáp ứng thị trường, vừa nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị quốc tế.

VSS (Voluntary Sustainability Standards) là các tiêu chuẩn bền vững mang tính tự nguyện. Đó là các tiêu chuẩn riêng yêu cầu sản phẩm đáp ứng các chỉ số bền vững cụ thể về kinh tế, xã hội và môi trường. Hơn nữa, VSS còn được coi là công cụ quan trọng để triển khai 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) của Liên hợp quốc. Bà Nguyễn Đặng Tuấn Minh, Sáng lập KisStartup, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo, ươm tạo khởi nghiệp và thương mại hóa, cho biết nhiều tiêu chí của VSS và SDGs có sự tương đồng, cùng hướng đến các giá trị xanh, bền vững và có trách nhiệm.

Theo nghiên cứu về Tiêu chuẩn bền vững tự nguyện trong thương mại quốc tế (Voluntary Sustainability Standards in International Trade) của UNCTAD (Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển), các chứng nhận VSS được áp dụng phổ biến nhất cho nhóm nông sản nhiệt đới như cà phê, ca cao hay dầu cọ – những mặt hàng chủ yếu xuất khẩu từ các nước đang phát triển. UNCTAD cho biết VSS có thể tác động đến thương mại theo nhiều chiều hướng: một mặt đóng vai trò như “chất xúc tác”, giúp thúc đẩy giao dịch và mở rộng thị trường; nhưng mặt khác cũng có thể trở thành rào cản thương mại nếu doanh nghiệp không đáp ứng được các yêu cầu khắt khe.

CHỌN ĐÚNG TIÊU CHUẨN VSS: BÀI TOÁN ĐẦU TƯ HIỆU QUẢ CHO DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU

Tuy nhiên, hiện nay không ít doanh nghiệp Việt Nam vẫn coi việc áp dụng các tiêu chuẩn bền vững tự nguyện VSS là một gánh nặng chi phí và khó triển khai. Theo các chuyên gia, cần thay đổi cách nhìn này, bởi đó thực chất là một khoản đầu tư dài hạn, giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh.

Chia sẻ với Tạp chí Kinh tế Việt Nam / VnEconomy, ThS. Bùi Khánh Tùng, Phó Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ phát triển Nông nghiệp hữu cơ (Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam), cho rằng tâm lý “gánh nặng” là điều dễ hiểu, bởi nỗi lo lớn nhất của doanh nghiệp khi khởi nghiệp hay mở rộng sản xuất kinh doanh thường là bài toán vốn. Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường ngày càng khắt khe và xu hướng phát triển bền vững lan tỏa mạnh mẽ, chỉ đáp ứng yêu cầu cơ bản về chất lượng và an toàn thực phẩm thôi là chưa đủ.

" />

“Trong xu thế toàn cầu gắn với 17 mục tiêu phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc, các doanh nghiệp buộc phải đi theo con đường phát triển bền vững nếu muốn tồn tại và khẳng định vị thế”, ông Tùng nhấn mạnh. Ông lấy ví dụ, một gói cà phê ngày nay không chỉ được đánh giá qua hương vị, mà còn ở cách thức sản xuất có bảo vệ môi trường, có đảm bảo phúc lợi xã hội cho người lao động hay không….

Chuyên gia cho biết có thể có ba cách tiếp cận trong việc chứng nhận tiêu chuẩn cho sản phẩm.

Thứ nhất là doanh nghiệp tự xây dựng quy trình và tự công bố sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn. Tuy nhiên, mức độ tin cậy của hình thức này chỉ giới hạn trong phạm vi hẹp, thường chỉ những người am hiểu kỹ về doanh nghiệp mới tin tưởng. Với người tiêu dùng phổ thông, sự bảo chứng này chưa đủ thuyết phục.

Thứ hai là chứng nhận thông qua khách hàng. Chẳng hạn, một doanh nghiệp sản xuất cà phê có thể để khách hàng trực tiếp đến đánh giá quy trình sản xuất. Nếu khách hàng tin tưởng, uy tín của doanh nghiệp sẽ được mở rộng hơn so với việc tự công bố. Song, phương thức này vẫn chưa đảm bảo tính khách quan và khó đạt tới mức độ công nhận rộng rãi ở tầm khu vực hay toàn cầu.

Thứ ba là chứng nhận bởi bên thứ ba độc lập, có đủ năng lực và được quốc tế công nhận. Đây được xem là phương thức tối ưu, giúp sản phẩm vượt qua rào cản niềm tin, nâng cao giá trị và mở ra cơ hội thâm nhập những thị trường lớn, không chỉ trong nước hay khu vực mà cả toàn cầu.

Nói về các tiêu chuẩn tự nguyện VSS, chuyên gia cho biết có rất nhiều tiêu chuẩn, riêng trong lĩnh vực nông sản đã gần 200 loại. Chính sự đa dạng này khiến doanh nghiệp gặp khó trong việc chọn tiêu chuẩn nào để theo đuổi và vì thế đôi khi khiến khoản đầu tư trở thành “gánh nặng chi phí”, thậm chí không hiệu quả khi theo đuổi sai tiêu chí VSS.

Theo chuyên gia Bùi Khánh Tùng, để khoản đầu tư cho việc chứng nhận VSS không trở thành gánh nặng, doanh nghiệp cần làm rõ ba yếu tố: sản phẩm sẽ bán ở thị trường nào, hướng đến nhóm khách hàng nào và thị trường đó yêu cầu hoặc ưa chuộng tiêu chuẩn gì. Nếu lựa chọn đúng, chi phí chứng nhận sẽ trở thành một khoản đầu tư hợp lý, giúp sản phẩm nâng cao giá trị và tăng khả năng cạnh tranh, thay vì bị coi là tốn kém.

ĐẦU TƯ VÀO VSS: "MỘT VỐN BỐN LỜI" CẢ VỀ KINH TẾ VÀ THƯƠNG HIỆU

“Khi đầu tư để chứng nhận một tiêu chuẩn bền vững tự nguyện, đó là một bước đi mang tính bền vững lâu dài, không phải là một sự đầu tư ban đầu nhất thời”, Ths Bùi Khánh Tùng nói. “Việc áp dụng và duy trì các tiêu chuẩn bền vững tự nguyện VSS mang lại cho doanh nghiệp nhiều lợi ích về kinh tế. Trước hết, đây là “tấm vé” giúp sản phẩm tiếp cận được những thị trường cao cấp, nơi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến yếu tố môi trường, đa dạng sinh học và phúc lợi xã hội”.

Theo các chuyên gia, VSS không chỉ giúp doanh nghiệp chứng minh tính bền vững một cách minh bạch, mà còn trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng. Khi một doanh nghiệp có chứng nhận VSS và duy trì theo thời gian, sản phẩm của doanh nghiệp không chỉ dễ dàng được chấp nhận ở những thị trường khó tính, từ đó gia tăng giá trị, đảm bảo sản lượng tiêu thụ ổn định và mang lại hiệu quả kinh tế lâu dài; mà bản thân năng lực, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp cũng được cải thiện, được minh chứng với các khách hàng thế giới.

Rõ ràng không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, việc áp dụng và duy trì các tiêu chuẩn bền vững tự nguyện VSS còn giúp doanh nghiệp cải thiện nhiều yếu tố “phi kinh tế”. Theo chuyên gia Bùi Khánh Tùng, quá trình tuân thủ tiêu chuẩn buộc doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị thông qua đào tạo, các đợt đánh giá định kỳ từ tổ chức chứng nhận, cũng như việc xác định rõ tầm nhìn, sứ mệnh và định hướng phát triển.

Bên cạnh đó, các yêu cầu khắt khe của VSS góp phần nâng cao chất lượng và độ an toàn sản phẩm, đồng thời cải thiện hệ thống kiểm soát nội bộ. Đặc biệt, tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc – vốn là yêu cầu bắt buộc trong hầu hết các VSS – giúp sản phẩm minh bạch hơn, củng cố niềm tin từ thị trường và người tiêu dùng.

“Ngoài những tác động trực tiếp về quản trị và sản xuất, việc áp dụng các tiêu chuẩn bền vững tự nguyện còn giúp doanh nghiệp hình thành thông điệp, văn hóa và hỗ trợ hiệu quả cho hoạt động truyền thông, marketing”, ông Bùi Khánh Tùng nói. Chẳng hạn, một doanh nghiệp cà phê đạt chứng nhận Rainforest Alliance thường phải xây dựng kế hoạch thực hiện tiêu chuẩn kéo dài từ 3 đến 6 năm. Quá trình này không chỉ rèn luyện năng lực hoạch định kế hoạch sản xuất – kinh doanh ngắn hạn và trung hạn, mà còn tạo ra cách vận hành có hệ thống hơn.

Thông qua các kế hoạch đó, doanh nghiệp triển khai nhiều hoạt động gắn với bảo vệ môi trường và nâng cao phúc lợi xã hội – những thành quả có thể đưa vào truyền thông, marketing hay báo cáo bền vững, qua đó nâng cao uy tín thương hiệu.