Trong cái rét ngọt đầu tháng Chạp, làng Trung Lập, xã Xuân Lập như ấm hơn bởi hơi bếp, mùi lá chuối và nhịp tay thoăn thoắt của những người làm bánh lá răng bừa. Món quà quê dân dã từng được tiến vua ấy đang vào mùa bận rộn nhất trong năm...

Buổi sáng cuối năm, con đường nhỏ dẫn vào thôn Trung Lập 2 phủ một lớp sương mỏng. Từ xa đã nghe tiếng nói cười rộn ràng, tiếng củi nổ lách tách trong những gian bếp đỏ lửa. Cứ mỗi độ giáp Tết, làng nghề bánh lá răng bừa lại bước vào cao điểm sản xuất. Nhà nhà, người người đều tất bật, ai nấy như quen với nhịp lao động hối hả nhưng không kém phần vui tươi.

NHỮNG BÀN TAY GIỮ NGHỀ

Ghé thăm cơ sở sản xuất bánh của gia đình chị Đỗ Thị Thương, đúng lúc trong nhà có bốn, năm người đang quây quần bên mẻ bánh mới. Người cẩn thận lau từng tàu lá chuối đã được hơ lửa cho mềm, người múc bột, dàn nhân, người buộc bánh. Mỗi công đoạn đều diễn ra nhịp nhàng, ăn ý như một thói quen đã được hun đúc qua nhiều năm.

Chị Thương vừa xoay nhẹ chiếc bánh cho tròn đều, vừa chia sẻ: “Nghề làm bánh lá răng bừa ở Xuân Lập có từ lâu đời. Riêng gia đình tôi đã bốn đời gắn bó với nghề này. Làm bánh không giàu nhưng đủ để sống, đủ để nuôi con ăn học và giữ được nghề của cha ông để lại”.

Câu chuyện về bánh lá răng bừa theo lời chị Thương cũng là câu chuyện chung của nhiều gia đình trong làng. Nghề truyền thống ấy không chỉ mang lại sinh kế mà còn là niềm tự hào, là sợi dây gắn kết các thế hệ.

Ẩm thực xứ Thanh vốn phong phú, nhưng bánh lá răng bừa vẫn giữ cho mình một vị trí rất riêng. Không cầu kỳ, không hào nhoáng, món bánh này gây thương nhớ bởi hương vị mộc mạc và câu chuyện văn hóa phía sau.

Ở nhiều nơi trong tỉnh, bánh răng bừa vẫn được làm, nhưng Xuân Lập là vùng đất được nhắc đến nhiều nhất. Bởi nơi đây không chỉ lưu giữ kỹ thuật làm bánh mà còn gắn liền với điển tích “tiến vua”.

Theo các bậc cao niên trong làng, bánh lá răng bừa gắn với vua Lê Đại Hành và lễ “cày tịch điền”. Xuân Lập là quê hương của vị vua sáng lập vương triều Tiền Lê. Để tưởng nhớ công lao của nhà vua – người từng đích thân xuống đồng cày ruộng, khuyến khích nhân dân tăng gia sản xuất, người dân đã làm nên loại bánh có hình dáng như chiếc răng bừa để dâng lên vua mỗi dịp lễ Tết.

Từ đó, bánh lá răng bừa không chỉ là món ăn trong bữa cơm gia đình mà còn trở thành sản vật mang ý nghĩa tri ân, gắn bó với lịch sử và văn hóa của vùng đất này.

CẦU KỲ TỪ NHỮNG ĐIỀU GIẢN DỊ

Nguyên liệu làm bánh lá răng bừa không cầu kỳ: gạo tẻ, thịt lợn, hành khô, nước mắm, hạt tiêu. Nhưng để có chiếc bánh ngon, người làm phải rất kỹ lưỡng từ khâu chọn gạo đến pha bột.

Gạo được dùng là giống gạo 13/2, trồng trên chính đồng đất Xuân Lập. Sau khi xay xát, gạo được vo sạch, ngâm nước khoảng 4–5 tiếng rồi đem xay nhuyễn. Bột xay xong lại tiếp tục được đổ vào nồi, bắc lên bếp, dùng đũa cả quấy đều tay trên lửa nhỏ cho đến khi sánh mịn, không vón cục.

“Quan trọng nhất là pha bột đúng tỷ lệ. Một cân gạo là ba cân nước, thêm chút muối cho vừa ăn. Khi quấy bột phải đều tay, lửa nhỏ thì bột mới dẻo, bánh mới ngon”, chị Thương vừa làm vừa giải thích.

Nhân bánh ở Xuân Lập cũng có nét riêng. Không cho mộc nhĩ như nhiều nơi khác, người dân chỉ dùng thịt lợn băm, hành khô phi thơm, nêm nước mắm và rắc thêm chút hạt tiêu. Chính sự giản dị ấy lại tạo nên hương vị đậm đà rất riêng.

Bánh được gói bằng lá chuối đã rửa sạch, hong khô và hơ mềm. Đây cũng là điểm khác biệt so với bánh răng bừa ở một số địa phương khác thường gói bằng lá dong. Bánh sau khi gói được luộc hoặc hấp khoảng 30–35 phút là chín.

“Bánh ngon nhất là lúc vừa nhấc khỏi bếp, ăn kèm nước mắm có chút ớt hoặc hạt tiêu. Vào dịp Tết, mỗi ngày gia đình tôi làm khoảng một nghìn bánh, giá bán ba nghìn đồng một chiếc”, chị Thương nói, giọng pha lẫn niềm vui và sự tự hào.

Không chỉ là câu chuyện của từng gia đình, nghề làm bánh lá răng bừa ở Xuân Lập đang được tổ chức, gìn giữ theo hướng bài bản hơn.

Theo ông Nguyễn Đình Tình, cán bộ phụ trách lĩnh vực văn hóa của xã Xuân Lập, hiện trên địa bàn có hơn 60 cơ sở thường xuyên sản xuất bánh lá răng bừa, cung cấp cho nhiều thị trường trong nước và cả ngoài nước. Nghề truyền thống này mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân, nhất là vào dịp cuối năm.

Việc làng Trung Lập được công nhận là làng nghề truyền thống đã tạo điều kiện để sản xuất đi vào nền nếp, chú trọng an toàn vệ sinh thực phẩm, bảo vệ môi trường và xây dựng thương hiệu. Đặc biệt, sản phẩm “Bánh lá răng bừa Xuân Lập” đã được chứng nhận OCOP từ tháng 10/2020.

Để nghề bánh phát triển bền vững, địa phương đang tập trung quy hoạch vùng trồng lúa, vùng trồng chuối nhằm chủ động nguồn nguyên liệu; tăng cường truy xuất nguồn gốc thực phẩm; đồng thời tạo điều kiện về cơ chế, quỹ đất để Hội bánh lá răng bừa Xuân Lập có không gian hoạt động thuận lợi.

Chiều muộn, sương lại buông xuống làng Trung Lập. Trong những gian bếp nhỏ, lửa vẫn đỏ, bánh vẫn đều tay ra lò. Giữa nhịp sống hiện đại, những chiếc bánh lá răng bừa giản dị ấy vẫn âm thầm mang theo hương vị quê nhà, gìn giữ ký ức và niềm tự hào của một làng nghề ven sông, qua năm tháng.